Bafra'nın tarihi, Kızılırmak'ın Karadeniz'e döküldüğü bereketli ovada yaklaşık MÖ 5000'e kadar uzanır. Ova, tarih boyunca pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış; Paflagonlar, Lidyalılar, Persler, Romalılar, Bizanslılar ve Türklerin izlerini taşımıştır. Bu köklü geçmiş, bugün Samsun Arkeoloji ve Bafra Müzesi'nde sergilenen sayısız eserle belgelenmektedir.
İkiztepe & Tarih Öncesi
Bafra'nın 8 km kuzeybatısındaki İkiztepe, adı "ikiz tepe" anlamına gelse de aslında dört tepe ile bir mezarlık alanından oluşan büyük bir arkeolojik höyüktür. Kazılar 1974'te başlamış, 21. yüzyıla dek aralıklarla sürmüştür. Höyükte Geç Kalkolitik'ten (MÖ 5000–4000) İlk Tunç Çağı'na uzanan, yaklaşık 2.300 yıl boyunca kesintisiz yerleşim izlenmiştir.
İkiztepe; çanak çömlek, maden işçiliği ve dokumacılık buluntularıyla dönemin önemli bir üretim merkeziydi. Kazılarda 690'dan fazla iskelet açığa çıkarılmıştır.
İkiztepe — dromoslu anıtmezar
Antik Çağ
Yazılı kaynaklara göre MÖ 670 dolaylarında bölgede Paflagonlar yaşıyordu. MÖ 6. yüzyılda yöre Lidya'nın, ardından Pers egemenliğine girdi. Roma döneminde bölge Gadilon (sonra Helega) adıyla anıldı; Batı Roma'nın çöküşünün ardından Bizans hâkimiyetine geçti.
Bafra adının kökeni için Fenike kaynaklı "bafira/bavra" ile Kızılırmak'a verilen "Ba-Hura" (Büyük Nehir) gibi açıklamalar öne sürülür.
Paflagonya (kaya oyma) kral mezarları
Türk Dönemi & Bafra Beyliği
1071 Malazgirt Zaferi'nin ardından bölge Anadolu Selçuklu hâkimiyetine girdi; 1214'te I. İzzeddin Keykavus yöreye Türkmen boylarını yerleştirdi. 13. yüzyıldaki Moğol istilalarının ardından Selçuklu düzeninin dağılmasıyla, Canik beyliklerinden biri olan Bafra Beyliği kuruldu. Bu küçük beylik, varlığını 1460'a kadar sürdürdü.
Osmanlı Dönemi
1460'ta Bafra Osmanlı İmparatorluğu'na katıldı ve Canik Sancağı'na bağlı bir kaza olarak yönetildi. Bölge; tarım, balıkçılık ve deniz ticaretiyle gelişti. Kayıtlara göre ilçe 1854 sonlarında kaza merkezi hâline geldi; 1876 sonrasında Kırım'dan gelen Türkler yöreye yerleşti.
Osmanlı döneminde Bafra çok etnikli bir yerleşimdi; Rum, Ermeni ve Çerkes toplulukları bir arada yaşadı. 20. yüzyılın başındaki savaşlar ve göçlerle ilçenin demografik yapısı büyük ölçüde değişti.
Bafra — ova üzerindeki kent
Kısa Kronoloji
- ~MÖ 5000 — İkiztepe'de ilk yerleşim (Geç Kalkolitik)
- MÖ 3000–2000 — İlk Tunç Çağı; İkiztepe'de maden ve dokuma üretimi
- MÖ 670 — Paflagonlar Kızılırmak vadisinde
- MÖ 6. yy — Lidya, ardından Pers egemenliği
- Roma / Bizans — Bölge Gadilon adıyla Roma, sonra Bizans hâkimiyetinde
- 1071 / 1214 — Selçuklu dönemi; Türkmen iskânı
- 13. yy — Bafra Beyliği kuruldu
- 1460 — Osmanlı hâkimiyeti (Canik Sancağı)
- 1854 — Kaza merkezi hâline geldi
- 1923 → — Cumhuriyet ile Samsun'a bağlı ilçe